“Өөрийгөө хөгжүүлье!” номын хэсгээс

Эрин М. Тулгат

Япон орны тєрvvлсэн агуу космополит хvмvvн, эрдэмтэн соён гэгээрvvлэгч Нитобэ Иназоог та бvхэнд танилцуулж байна. Yндэстнvvдийн Холбооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, ЮНЕСКО-гийн эх суурийг тавигч, хєдєє аж ахуй, хуулийн ухааны доктор профессор, улс нийгмийн зvтгэлтэн энэ хvний дvр єдгєє Японы таван мянгатын мєнгєн тэмдэгт дээр байраа эзэлсэн байдаг. Уг дэвсгэрт дээр Номхон далайг голлосон бємбєрцєг зураглаатай байдаг нь анх тvvний Америк руу сурахаар явахдаа “Номхон далайн гvvр болохыг хvснэ” гэж хэлсэнтэй нь холбоотой гэнэ. Харин энэ хvн зєвхєн Америк, Япон хоёрыг холбох гvvр болоод зогссонгvй, дэлхийн улс тvмнийг холбох, цаашилбал хvмvvс хоорондын зvрх сэтгэлийг холбох гvvр болсон юм. Хорвоогийн эрээн бараанд хєл алдаж тvvртсэн эгэл олны амьдралд гэрэл гэгээ авчрах, зєв замыг нь зааж єгєх сургаалиа хайрлан, нийгмийн гэгээрэл боловсролын тєлєє нас биеэ зориулсан хvн билээ. Нитобэ Иназоо 1862 онд Намбv хошууны самурайн гэр бvлд тєржээ. Эдо эринд самурай нар нь цэргийн хvн гэхээс илvv хошууны vнэнч албан хаагчид, “тєрийн хар хvмvvс” болоод байсан бєгєєд ер нь шинэ Япон орныг vндэслэсэн зоригт хєвгvvдийн ихэнх нь самурайн гэр бvлээс гаралтай байдаг нь санамсаргvй хэрэг биш юм. Самурайн хэмээх ёс суртахууны чанд горим, овгийнхоо нэр хvндийг хадгалах vvрэг, эрдэм номонд тайлагдсан байдал зэрэг нь тэднийг ийнхvv тvvхэн vvргийг гvйцэтгэх даац бvхий эрчvvд болон тєлєвшихєд нєлєєлсєн гэж хэлж болно. 10 настайдаа эрдэм сурахаар Тоокёог зорьсон тvvнд эх нь “Муу vйл хийв, муу vйл хийв. Єєрийн болоод гэр бvлийн нэрийг гутаавзай. Зєвхєн сайн vйлээр нэр олж, их хvн болохыг хичээ” гэж захин хоцорчээ. Сургуульд байхдаа ээжийнхээ захиасыг санан, муу vйлээс хол явж, хичээл номонд бvх хvчээ дайчлав. Номонд дуртай байсан тэр сургуулийнхаа номын сангийн бvх номыг уншсан гэдэг. Саппоро Хєдєє Аж Ахуйн Сургууль, Тоокёо Их Сургуулийг дамжсан тэрээр улам ихийг сурах хvсэлдээ хєтлєгдєн Америк явахаар сэтгэл шулууджээ. Ярилцлага шалгалтан дээр “Манай орон ба барууны орнуудын хоорондох харилцаа жинхэнэ утгаараа биелэлээ олоогvй байна. Барууны соёл иргэншил манай оронд улам бvр хvчтэй нэвтрэн орж байгаа ч, манай орны євєрмєц соёлыг тэдгээр улс ойлгож мэдэхэд єдий байна. Аль алиныхаа онцлог соёл, сайн талыг мэдэлцэх нь чухал. Би эх орноо гадаадад сурталчилж, гадны соёлыг эх орондоо нэвтрvvлэх гvvр болохыг хvснэ” гэж ярьсан байдаг. Дээр єгvvлсэн “Номхон далайн гvvр болмуй” хэмээсэн нь энэ билээ. Тухайн vед баруунд сурахаар далайн чандыг зорихыг япончууд “далай гэтлэх” гэдэг байсан ба энэ нь одоогийн онгоцонд суугаад хэдхэн цагийн дотор нисч очихоос ялгаатай, маш их хариуцлага, эргэлт буцалтгvй шийдвэрийг агуулдаг vг байж. Шинэ Япон орны тєлєєлєгч тэдэнд эргэх шантрах зам байсангvй. Бvтэлгvйтэл бол уучлагдашгvй. Америкт очоод тэргvvний сургуулиудын нэг болох Жонз-Хопкинз коллежид эдийн засаг, тvvх, хєдєє аж ахуйнчиглэлvvдийг сонгон суралцав. Эх орноо сурталчлахыг нэгэн зорилгоо болгож ирсэн залуу Нитобэ энд тэнд танилцуулга яриа хийж явдаг байжээ. Ийнхvv яриа хийх явцад туршлагажиж, ирээдvйд олон улсын хурал чуулган дээр хэдэн мянган хvний ємнє ноорог харахгvйгээр уран яруу илтгэх чадварыг єєртєє суулгаж чадсан байна. Мєн ингэж явахдаа ирээдvйн хань болох америк бvсгvй Мэри Элкинтонтой танилцжээ. 1887 оноос гурван жил Германд суралцаж докторын зэрэгтэй тєгсєєд, Америкт хvлээн байсан сvйт бvсгvй Мэритэйгээ гэрлэжээ. Сургууль тєгссєн Нитобэ гэргийгээ дагуулан нутагтаа харьж, Саппоро Хєдєє Аж Ахуйн Сургуульд багшлав. Гадаад хэлнээс авахуулаад тvvх, уран зохиол, хєдєє аж ахуй, эдийн засгийн бодлого гээд заадаггvй хичээл байсангvй. Тvvний багшлах ур чадварын тухай Тоокёод хvртэл цуурайтан, оюутнууд тvvний дор суралцахаар газрын холыг зорин ирдэг байжээ. Хоккаидоод багшилж байх vедээ Америк, Германы сургалтын аргуудаас оруулж, “семинар” хэлбэрийн хичээлийг Японд анх нэвтрvvлжээ. Боловсролын байгууллага цєєтэй Саппород хувийн дунд сургууль байгуулахад гар бие оролцсон ба эхний vед тvvний захирлаар ажиллажээ. Мэдлэг олгох боловсролыг бус, тєлєвшил олгох боловсролыг чухалчлан, юмыг єєрийнхєєрєє дvгнэх, ажил хэрэгжvvлэх чадвар бvхий арвислаг хvмvvсийг бэлдэхэд голлон анхаарав. Мєн гэргий Мэригийнх нь нэр дээр Америкаас євлєгдєж ирсэн єв хєрєнгєн дээр тулгуурлаж ажилчин залуучуудад зориулсан оройн сургууль нээжээ. Энэ сургуулийн сурагчид нь тариачин, хvн тэрэгчин, гуталчин, vйлдвэрийн ажилчин, сувилагч гээд янз бvрийн ажил мэргэжлийн янз бvрийн насны хvмvvс байлаа. Нэг сурагч нь дурсамждаа “Аавыг маань єнгєрснєєс хойш манай гэр хоосорч, би сургуульд явж чадаагvй юм. Харин энэ сургуульд орсноор vзэг барихаас авахуулаад англи vсэг цээжлэх хvртэл маш их зvйлийг сурсан. Ажил маань єглєєний 6 цагаас оройн 8 цаг хvртэл, дундаа маш бага амралттай байсан болохоор хичээлээ давтах цаг ер олддоггvй, тvvнээсээ болоод тооны гэх мэт хичээлээ ойлгохгvй хэцvvддэг байлаа. Гэхдээ л сургуульдаа явах нь миний хамаг баяр баясгалан байж, vйлдвэрээсээ сургууль хvртлээ дандаа гvйж очдог байсан юм. Єдий наслахдаа дутагдаж гачигдалгvй, хvний зэрэгтэй сайхан амьдарч чадсан маань энэ л сургуулийн ач буян” гэж хуучилж байна. 1900 онд Нитобэ доктор “Бушидо – Японы охь сэтгэл” (BUSHIDO-The Soul of Japan) номоо бичиж гаргав. Энэ ном нь япон хvний зvрх сэтгэлийн тухай баруунд, улмаар дэлхийд анхлан таниулсан ном бєгєєд “бушидо” гэдэг нь “самурайн ёс жаяг” гэсэн утга бvхий япон vг юм. Нитобэ доктор энэ номоо тєрєлх хэл дээрээ биш, зориуд англи хэл дээр бичсэн бєгєєд, япон хvнийг таниулахын тулд япон хvний нvдээр, япон ойлголтоор бус, шууд барууны єєрсдийнх нь ойлголт, ертєнцийг vзэх vзлийг дэвсгэр болгон, тvvн дээр харьцуулалт хийн бичсэн байна. Ингэхдээ Библиэс бол мэдээж хэрэг, Грек-Ромын домог vлгэрvvд, эртний Хятад, Японы сонгодог бvтээлvvд, мєн Шекспирээс авахуулаад Европ, Америкийн уран зохиол, гvн ухаан, vзэл санаанаас иш татан оруулсан ба нийт иш татсан хvний тоо нь 150 давжээ. Тєдий чинээ тvvний мэдлэгийн гvн гvнзгий, даяарлаг сэтгэлгээний цар хvрээг харуулсан бvтээл болжээ. Энэ ном нь хэвлэгдсэнээсээ хойш хэдхэн жилийн дотор дэлхий дахины анхаарлыг татсан байна. Тэр vед Америкийн ерєнхийлєгч байсан Теодор Рузьвелт энэ номноос хэдэн арвыг єєртєє худалдан авсан ба цэргийн болон тєрийн албан хаагчдын сургуулиудад уншихыг тусгайлан даалгаж байжээ. Ингэж нэрд гарах болсны нэг шалтгаан нь 1904-05 оны Орос-Японы дайнд “дорны бvдvvлэг орон” болох Япон ялж, барууныхныг цочирдуулсан явдал байсан гэж vздэг юм байна. 1901 оноос тэрээр Тайваньд колонийн бодлого хэрэгжvvлэгчээр (тухайн vед Тайван нь Японы колони байсан) очиж, Тайваний хєдєє аж ахуйн vр ашгийг дээшлvvлэх маршал тєлєвлєгєєг боловсруулан ажиллав. Очсон эхний жилд нь нийт нутгийн хэмжээгээр 3,4 тонн элсэн чихэр vйлдвэрлэж байсан Тайвань, дараа жилд нь 5,4 тонныг, 8 жилийн дараа гэхэд бvр 120 000 тонныг vйлдвэрлэх болжээ! 35 мянга дахин єснє гэдэг бол санаанд багтамгvй амжилт юм. Элсэн чихрийн vйлдвэрлэл нь Тайваний эдийн засгийн vндсэн салбар болтлоо єргєжиж, цаашид аж vйлдвэрийн салбар хєл дээрээ босох капиталын гол эх vvсвэр болжээ. Нутагтаа буцаж ирсний дараа тэрээр Кёото Их Сургуульд хэсэг багшилсны дараагаар хуучны Нэгдvгээр Дунд Сургуульд захирлаар ажиллав. Хуучны Нэгдvгээр Дунд Сургууль нь Японы тєр нийгмийн удирдагчдыг тєрvvлж гаргадаг шилмэл сургууль байсан учир сурагчид дотор биеэ тоох, єєрийнхєє vзэл бодлыг vнэмлэхvй зєвд тооцох хандлага ажиглагддаг байжээ. Харин Нитобэ доктор захирал хийх хугацаандаа энэ сургуулийг бvрэн єєрчилсєн гэдэг. Нитобэг очихоос ємнє сурагчид нь ард тvмэн бол мунхаг харанхуй, бид тэднээс ангид тєрєлтєн гэсэн ард тvмнээсээ бvрэн салсан vзэлтэй байв. Тэд єєрсдийгєє эзэн хааны тєлєє, тєрийн тєлєє ажиллах “тусгай хvмvvст” тооцож байжээ. Нитобэ доктор тэдний энэ байдлыг засахад анхаарч, удирдагч хvн бол ард тvмний тєлєє ажилладаг хvн байх ёстой, ард тvмэн байж байж удирдагч байдаг гэдгийг ойлгуулах талаар ихээхэн чармайлт гаргаж ажилласан байна. Сургуулийн дэргэд амьдран, хvvхдvvдийг гэртээ байнга хvлээн авч нийгэм, дэлхий дахины асуудлаар ярилцдаг байв. “Хэзээ нэгэн цагт улсын удирдагчид болох тэд зєвхєн Япон дотроо бодож сэтгэж болохгvй. Улсаа тєлєєлж олон улсын нийгэмлэгт очих vеийг тєсєєлж бодох хэрэгтэй. Явцуу vзэл бодлоор бол улс орноо гадаадад буруугаар ойлгуулаад зогсохгvй ихээхэн хор уршиг авчрах нь дамжиггvй” гэж тэр хэлж байлаа. Харин тvvний vзэл сургаалийг тусган авсан шавь нар нь дайны дараа ардчилсан шинэ Япон орныг байгуулах нийгэм улс тєрийн зvтгэлтнvvд болон тєлєвшсєн ба тэдний дотор улс тєрчид, засаглагчид, эрдэмтэд, сэтгvvлчид, зохиолчид гээд тvvхэнд нэрээ vлдээсэн олон хvмvvс тєрєн гарсан юм. Ажлынхаа хажуугаар Нитобэ сэтгvvлvvдэд боловсрол хvмvvжлийн чанартай єгvvллvvд бичиж, энгийн ард олны дунд нэр алдар нь тvгэв. Хvний мєс чанарыг хамгаас илvv дээдлэн, єнгє мєнгєнд хуурталгvй ямар ч vед жинхэнэ хvний ёсоор явж нэг насыг туулахыг сургаж байжээ. Гэтэл сайны хажуугаар тvvнийг элдвээр хэлэх явдал бас нэлээд гарч байв. Тухайн vед Японы эрдэмтэд зєвхєн єєрийнхєє эрдмийн ажилд биеэ зориулж, эрдэм шинжилгээний сэтгvvлээс єєр газар нийтлэл бичихийг цээрлэдэг байжээ. Ийм заншлаас vvдээд тvvнийг “эрдэмтний шинжгvй”, “зэрэглэл доогуур” гэх зэргээр шvvмжлэх явдал гарч байв. Энэ тухайд Нитобэ “мухар тосгонд суугаа жаал охин, хотын гудамжнаа хєл алдан яваа єсвєр залуу, нэг, хоёр, арав, хэдэн арван хvн миний бичсэнийг уншиж итгэл алдсан сэтгэлээ анагааж, гэмт амьдралаа орхисон тухайгаа, урьдын нvглээ гэмшсэн зvрхний угаас надад захидал бичиж ирvvлдэг юм. Зарим нэгний хэл ам намайг єчvvхэн ч євтгєж чадахгvй” гэж хэлж байжээ. Мєн ажлын шугамаар Америк Япон хоёрын хооронд их зорчдог байсан тvvнийг сонингууд элдвээр хэлэх нь ч байв. “Ажлаа хаячихаад гадаадад зугаалж явав” гэх мэтээр дайрцгаана. Харин Нитобэ хэзээ ч єєрийгєє хамгаалдаггvй байж. “Намайг буруугаар ойлгосон хvмvvс єєрсдєє л учраа олбол олог, надад єєрийгєє хамгаалж тайлбар тавих шаардлага байхгvй” гэдэг байлаа. “Yг хэлээр бус, vйл хєдлєлєєр єєрийгєє таниул” гэж тэрээр сургасан байдаг. “Амарч зугаалахаар” явсан Нитобэ Америкт юу хийдэг байв? Тэр vед Америкт цагаач япончуудын эсрэг хєдєлгєєн газар аваад байсан учир єєрийн орны талаар vнэн зєв ойлголт єгєхийн тєлєє цаг наргvй ажиллан, уг хугацаандаа 160 гаруй газар илтгэл яриа хийж явсан байх юм. Дэлхийн 1-р дайн дууссан дараагийн жил буюу 1919 оны 1 сард Парис хотноо хуралдсан Дэлхийн Энх Тайвны Чуулга Уулзалт дээр тухайн vеийн АНУ-ын ерєнхийлєгч В.Вильсон “Yндэстнvvдийн Холбоо” байгуулахыг санал болгов. Тэр жилдээ байгуулагдсан уг байгууллагын 2-р нарийн бичгийн даргаар Нитобэ Иназоо сонгогджээ. Тvvний англи хэлний чадвар нь унаган Англи, Америк хvнээс ялгагдах юмгvй, Герман ба Франц хэлийг мєн адил нэлээн сайн эзэмшсэн байсан ба дэлхийн энх тайван, хvн тєрєлхтний сайн сайхны тєлєє ямар ч олон улсын индэр дээрээс уран яруу илтгэж чаддаг байлаа. Гэхдээ хэлтэй л бол хvмvvсийг уяраагаад байж чадна гэсэн vг биш юм. Асар єргєн мэдлэгтэй, олон орны соёл, хvмvvсийн суурь vзэл зарчмуудыг ойлгож мэдэрсэн цагт л тэгж хvмvvсийн зvрх сэтгэлийг татах яриа хийж чадна. Тэнд байхдаа Япон орноо сурталчлахын тулд Женев хотын захад хувийнхаа зардлаар vзмэрийн байшин нээжээ. Японоос тєрєл бvрийн ахуйн хэрэглэл, уран зураг, ном судруудыг авчран дэлгэн тавьж, гадныханд соёлоо сурталчилдаг байлаа. Тvvний Женевт байхдаа vлдээсэн хамгийн том хувь нэмэр нь хожмын ЮНЕСКО болох “Соёл Боловсролын Хамтын Ажиллагааны Зєвлєл”-ийг байгуулсан явдал гэдэг. “Олон улсад энх тайвныг тогтоохын тулд эхлээд улс улсын ард иргэд харилцан бие биенээ ойлгож, бие биенээ хvндэлдэг болох шаардлагатай” гэж vзэж байсан ба жинхэнэ энх тайван нь эрдэм боловсрол ба урлаг соёлын солилцоогоор биелэлээ олно гэж vзсэн учир энэхvv байгууллагыг байгуулжээ. Уг зєвлєлд Францын гvн ухаантан Бергсон, Германы эрдэмтэн Эйнштэйн, Английн тvvх судлаач Гилберт, Польш гаралтай физикч хадагтай Кюри гээд 20-р зууны суут ухаантнууд багтсан байсан ба Нитобэ доктор єєрєє зєвлєлєє даргалж байлаа. Үндэстнvvдийн Холбоонд долоон жил ажиллахдаа “Женевийн од” хэмээгдэн алдаршиж, энэ байгууллагад тvvнээс илvv хvн байхгvй гэж хvртэл vнэлэгдэж байжээ. Гэвч цагийн байдал тvvний ажиллаж тэмцэж ирсний эсрэг улам бvр дордсоор байлаа. Дотоод, гадаадад Нитобэгийн хvсэмжлэн байсан энх тайван, ардчилал, либерализм бус милитаризм, фашизмын диктатур улам бvр хvчээ авах болов. Дотоодод баруун жигvvртнvvд, милитаристууд зонхилох болж, Японы гадаад бодлого нь олон улсад улам бvр зожгирмол шинжтэй болж ирсэнд Нитобэ туйлаас эмзэглэж байлаа. Тэрээр космополит хvн байсны хажуугаар хэнээс ч илvv эх оронч хvн байсан юм. Эх оронд нь ардчилал, либерализм хэрэгтэй байлаа. “Ардчилал бол зєвхєн улс тєрийн vзэгдэл биш бєгєєд, хууль дvрэм, хэлбэр тєдий тогтолцоогоор амилдаг зvйл биш. Ардчиллын уг vндэс нь хvн бvр харилцан бие биеэ хvндэтгэх тийм ёс горимд оршино” гэж тэр vзэж байв. Эрх чєлєє, либерализмыг хамгийн чухал зvйлд тооцож “Эрх чєлєє гэдэг бол зєв бурууг ялган харах чадвартай машид боловсорсон хувь хvний зєв сэтгэл дээр тулгуурлагдах ухагдахуун юм” гэж vзэж байжээ. Харин тvvнийг дотоодод Англи-Америк талын хvн гэж хардан, vйл хєдлєлийг нь хянаж тагнах болжээ. Нєгєєтэйгvvр Америкт япон иргэдийн эсрэг хєдєлгєєн улам ширvvсч, удалгvй Калифорнид япон хvний газар ємчлєлийг хориглон, газар тvрээслэхийг нь хязгаарласан хуулийн тєсєл хэлэлцэгдэх болов. Улмаар 1924 онд АНУ нь японы иргэдийг нутаг дэвсгэртээ орж ирэхийг бvрмєсєн хоригложээ. “Номхон Далайн гvvр болно” хэмээн Америк Японы найрсаг харилцааны тєлєє насан туршдаа зvтгэсэн тvvнд ямар хvнд цохилт болсон нь ойлгомжтой. Америкт Японы эсрэг vзэлтнvvдтэй уулзаж ятган, Ерєнхийлєгчид орж бараалхан, Тєрийн Нарийн Бичгийн Даргатай нь Манжийн талаарх Америк, Японы байр суурийг хэлэлцэн, Америкийн нийт нутгаар яриа хийж явав. Гэвч энэ бvхэн талаар єнгєрснєєр барахгvй, хуучны танил нєхдийнх нь дунд хvртэл “Нитобэ Японы армийн удирдлагаас даалгавар авсан байна” гэх зэргийн хардсан яриа гарч байжээ. 1933 онд Японы цэргийг Манжаас гаргах тухай сануулга Үндэстнvvдийн Холбоон дээр 42:1 харьцаагаар батлагдахад Гадаад Хэргийн Сайд Мацуока хурлын танхимыг орхиж, сарын дараа гэхэд Япон улс Үндэстнvvдийн Холбооны гишvvнээс татгалзав. Дэлхийн 2-р дайн дєхсєєр байлаа. Мєн онд Канадад Номхон далайн асуудлаар зєвлєлдєх олон улсын зєвлєгєєн болоход Нитобэ тєлєєлєгчєєр явах болов. Үндэстнvvдийн Холбооноос салан тусгаарласан Японы тєлєєлєгчдийг гадаадын бусад тєлєєлєгчид хэрхэн хvлээж авах нь ойлгомжтой ба энэ нь тvvнээс асар єндєр хариуцлага шаардсан ажил байлаа. Хурлын vеэр бие нь муудсан ч тэр хойш суусангvй. Энэ vед хамт явсан тєлєєлєгч Такаги хожим дурсахдаа “Гоц мэргэд цугларах тусам тийм газар Нитобэ докторын гэрэл гэгээ гялалзаж тодордог юм. Доктор маань Номхон далайн хурлын гол цєм нь байсан юм” гэж хэлсэн байдаг. Харин хурлын дараа тvvний євчин нь даамжирч эмнэлэгт хэвтжээ. Сар гаран хэвтсэний эцэст 1933 оны 10 сарын 15-нд насан єєд болжээ. Хэдийгээр тvvний амьдралын сvvлчийн жилvvдэд vйл явдал бодол хvслийнх нь эсрэгээр єрнєж байсан ч, тvvний суулгасан vр жимс дэлхийн дайны хар сvvдэр єнгєрсний дараа нахиагаа дэлгэсэн юм. Тvvний vзэл санааг євлєн авсан шавь нар нь шинэ Япон орныг байгуулах тєр нийгмийн зvтгэлтнvvд болон єсч єндийсєн ба тvvний сургаалийг амьдралынхаа зарчим болгосон ард иргэд нь дайны дараах хvнд жилvvдэд ч хvний мєсєє хадгалан vнэнчээр хєдєлмєрлєж, шинэ амьдралыг бvтээн байгуулсан юм. Үндэстнvvдийн Холбоо нь 1945 онд Нэгдсэн Yндэстний Байгууллага болон шинэчлэгдэв. Япон орон ч ардчилал, либерализмын замд эргэлт буцалтгvй орж, vсрэнгvй хєгжлийнхєє vvдийг нээсэн билээ.

2004 он 2 сар 25 єдєр